Editor's Pick

WHAT YOU PAWN I WILL REDEEM (2003)

Altıncı seçim, Sherman Alexie’den. İsim bana fazlasıyla yabancı, bu yabancılığı -bir hikâye tanışması- üzerimizden söküp atıyor. Hem komik hem de özgün. Ve kurgu, bu özelliklerle iç içe geçmiş durumda. Açılış şu cümleyle yapılıyor, “One day you have a home and the next day you don’t (…)” (593)

Tek bu cümleyi okusaydınız konu hakkında hangi tahminleri yapardınız? Soru attım öylesine şimdi de payıma cevaplamak düşüyor: Bir “evsizin” hikâyesi ancak bir “evsizlik” hikâyesi değil. Sömürgecilik, kimlik, kültür, başarısızlık, görülmeme, kendinle dalga geçebilme ve dahası; hepsinden bir tutam var.

Duyulmayanın sesinin, mizahla duyurulma çabası. Bütün o çabayı sevdim mi? Sevdim ancak şakasının dahi yapılamayacağını düşündüğüm yerlere içerledim.

***

Kahramanın “evsizliği” kuşkusuz hakikat. Belki de şöyle denmeli; öykünün içinde olan şey “her neyse” aslında “değişebilen” cinsten bir durum. “Cins” -kulağa hiç hoş gelmese de- ama devam; yazar değişebilen bu durum karşısına, bizim bakıp da göremediğimiz başka bir şey koymaya çalışıyor. Kısa da olsa görevimiz, akıp giden hikâyeye eşlik etmek.

***

Hikâyeyi okurken aklıma anılarım geliyor. Hem kendimle hem de dünyayla bir bağ kurmaya çalışıyorum. Washington Square Park’a adım attığım sırada, arkadaş grubuyla satranç oynayan evsiz bir amcanın bana “Hey sen, hemen karşıma geç, satranç oynuyoruz,” demesini anımsıyorum ve gülümsüyorum. Satranç bilmeyişimin böyle bir ânda yüzüme çarpacağını hiç düşünmemiştim. Heyhat işte, (sonra içimden dedim ki) amcanın karşısına otursam ve oynasam çok değişik bir deneyim olabilirdi. O kadar insanın içinden beni neden seçmişti, bilinmez. Büyük ihtimal parka adım atan herkese demişti. “Hiç bilmem ki,” diye bir şeyler gevelemiştim, ardından bana sayıklamıştı.

***

Bryant Park yakınlarındaki ana yolda; ABD bayrağını, bot diyebileceğimiz bir ayakkabının içine koyan evsiz bir kadın var, hâlâ orada olduğunu düşünüyorum kendisinin. Küçük bir formda olarak düşünün bir kürdanda bir bayrak gibi. Bilmiyorum bana çok yaratıcı geliyordu fikri ve bağı; öylece yolun ortasında duruyordu o ayakkabı. Yanlış anlaşılmasın, ortada güçlü bir bağ vardı çünkü çantası da bayrak desenliydi. Seattle’da bir evsizle uzun bir sohbetimiz olmuştu, nereli olduğumu duyunca ilgisi beni sevindirmişti, hep sevindirir bu tür sohbetler beni. Tabii, bu görünenin bir yüzüydü.

***

Hikâyeye dönersek son derece normal bir hayat ve sonrasında altı yıllık bir evsizlik kariyeri. Nedenlerini ne kahraman detaylı açıklıyor ne ben uzun uzun anlatmak istiyorum. Öğrendiğimiz önemli bir bilgi var, kahramanımız (Spokane yerlisi) olduğunu yüksek sesle söyleyen bir Washington vatandaşı ve eyaletin önemli yerlerinden birine, Seattle’a vakti zamanında taşınmış. Şöyle diyor:

I’ve been homeless for six years now. If there’s such a thing as an effective homeless man, then I suppose I’m effective. Being homeless is probably the only thing I’ve ever been good at. I know where to get the best free food. I’ve made friends with restaurant and convenience-store managers who let me use their bathrooms. And I don’t mean the public bathrooms, either. I mean the employees bathrooms, the clean ones hidden behind the kitchen or the pantry or the cooler. I know it sounds strange to be proud of this, but it means a lot to me, being trustworthy enough to piss in somebody else’s clean bathroom. Maybe you don’t understand the value of a clean bathroom, but I do (594).

(…) We’re common and boring and you walk right on by us, with maybe a look of anger or disgust or even sadness at the terrible fate of the noble savage. But we have dreams and families. I’m friends with a homeless Plains Indian man whose son is the editor of a big-time newspaper back East (594).

***

Övdüğü editör arkadaşının kendisini (Plains Indian) olarak tanımlamasına biraz içerliyor bizim kahramanımız. Çok sevdiği bir arkadaş grubu var, bize de tanıtmaktan çekinmiyor. Sürekli birlikteler “crew” dedikleri türden bir takılma söz konusu. Okuduğumuzda şunu düşünüyoruz; bu ekip gerçekten çok eğlenceli olabilir. Bir arkadaşını anlatırken şu sözleri kullanıyor:

If you put Junior and me next to each other, he’s the Before Columbus Arrived Indian and I’m the After Colombus Arrived Indian. I am living proof of the horrible damn age that colonialism has done to us Skins. But I’m not going to let you know how scared I sometimes get of history and its ways. I’m a strong man, and I know that silence is the best method of dealing with white folks (595).

Kiminle sesli, kiminle de sessiz mücadele edileceğini öğrenmiş kadar tecrübe sahibi birisi. “Folks,” iyi biliyor bu dili çünkü bu sözcüğü çok duyabilirsiniz. Bir otobüs yolculuğu ve tren yolculuğu esnasında, görevlilerden duyduğum “All right folks,” anonslarını hatırlıyorum ve devamında cümle kesin komik bir şeyle bitiyor. İster istemez kendi ülkenizle bir karşılaştırma yapıyorsunuz; resmi bir ulaşım yolculuğunda, “komik anonslar” duyduğumu pek hatırlamıyorum. Keşke duysak.

***

Hikâyenin asıl olayına geleceğim, kahramanımız o meşhur Pike Place Market civarlarında arkadaşlarıyla dolaşırken; bir (pawnshop) dükkânına gözü takılır. Vitrinde ne görmüş olabilir? Büyükannesinin çalınan geleneksel kostümünü (powwow regalia) görmüştür.

Yazar, bir kostümü karşımıza koyuyor, kültürün parçası olan bir kostüm ve yalnızca bir giysi diyerek geçip gitmenin haksızlığını biliyor. O kostüm bir büyükanne, ânı, kültür ve geçmiş. Ama geçmiş aslında hiç geçip gitmemiş.

(Pawnshop) denilen yer, ikinci el mağazası mantığında ancak değerli eşyalarınızı satarak ya da bir süreliğine o dükkânda tutarak ve karşılığında daha fazla ödeyerek eşyanızı alabildiğiniz bir iş modeli. Anlatırken uygulanabilir geldi…

Kahramanız ne yapsa beğenirsiniz:

“That’s my grandmother’s powpow regelia in your window,” I said. “Somebody stole it from her fifty years ago, and my family has been searching for it ever since,” (595)

Bir de evsizseniz, kim inanır bu söylediklerinize. Ne dükkân sahibinden ne de bir polisten medet umabilirler. Allah’tan kahramanımız yanında gerçek bir dosta sahiptir. Dükkân sahibi adını sorar kahramanımıza, cevapsa:

—-JACKSON JACKSON—-

“My mother and father named me Jackson Jackson. My family nickname is Jackson Squared. My family is funnny.” (596)

ANLAŞMA: 24 saat+ 995 dolar

Bir anlaşma yapılır dükkân sahibiyle. Büyükannesinin kostümünü alabilmek için bin dolar ödenmesi gerekir, cepte ise beş dolar vardır yalnızca. Yani hesap şudur: 995 dolar bulunacaktır. Peki ama nasıl?  İşte kurgunun güzelliği ortaya çıkmaktadır, verilen zamansa 24 saattir.

****

Eşyaların manevi değeri hep o insanla birlikte vardır, eşyayı kurtarabilirsek o insanı da kurtarabileceğimizi düşünürüz işte “Jackson Jackson” da o güzel kalbiyle bunları düşünüyor:

Sitting beside Junior, smelling the smoke and the salt and the vomit, I wondered if my grandmother’s cancer started when somebody stole her powwow regalia. Maybe the cancer started in her broken heart and then leaked out into her breast. I know it’s crazy, but I wondered whether I could bring my grandmother back to life if I bought back her regalia (598).

Real Change Ofisi’nden aldığı “elli gazeteyi” Seattle’dan-Bainbridge Adası’na giden terminalde satmaya koyulur. Araştırdığımızda bu kurumun düşük geliri olanlara veya evsiz vatandaşlara yönelik bir sivil toplum kuruluşu olarak çalıştığını bir tür gelir sağlama aracı olduğunu öğreniyoruz. Kahramanımız bu görev sırasında ve sonrasında türlü olaylarla karşılaşır.

Diyalogla kurulan bir metin vardır karşımızda ve yazar, o dünyayı yargılamadan çok içinden bir yerden bize anlatmaya çalışır. Öğrendiklerimiz arasında, Hank Williams ismi de vardır. Müzik, kahramanın anılarıyla birleşen önemli bir unsurdur.

***

Hikâyenin sonu nasıl bitmiştir diye sorarsanız; sanırım bunun cevabını vermek istemiyorum. Kurgunun temel sorusu şudur: Büyükannesinin elli yıla aşkın olan “o kostümünü” kurtarmayı başarabildi mi “Jackson Jackson” yoksa yine bir başarısızlıkla mı yüzleşiyor? Şöyle bir ipucu verilebilir, dünyada hâlâ iyi insanların yaşadığına dair inancını kaybetmediği, üstüne güçlendiği bir “son.” Belki de bir başlangıç!

Bahsi geçen eserler:

A CENTURY OF FICTION IN THE NEW YORKER 1925-2025 EDITED BY DEBORAH TREISMAN. New York: Alfred A. Knopf, 2025.

Sherman Alexie’nin görseli Lee Towndrow/Little, Brown and Company, Texas Public Radio’nun internet sitesinden alınmıştır.

— Aslıhan Atalar